içinde

Mezopotamya – Nerede?, Kültürü, Tarihi ve Mirası Hakkında Her Şey

Mezopotamya, Akad, Hayvancılık, Babil, Bira, Şehir, Çivi Yazısı, Silindir Mühür, Elam, Enheduanna

Asur Aslan Avı Kabartması
Asur Aslan Avı Kabartması. by Jan van der Crabben (Photographer) (Copyright)

Mezopotamya kelimesi, Yunanca’da ‘iki nehir arasında’ anlamına gelir. Mezopotamya neresi? diye soracak olursak, Doğu Akdeniz’de kuzeydoğuda Zagros Dağları ile güneydoğuda ise Arap Platosu ile sınırlanmıştır. Çoğunlukla bugünün Irak’ına karşılık gelen ve günümüz İran, Suriye ve Türkiye’nin bir bölgesini de içine alan eski bir bölgedir. İnsanlar Mezopotamya deyince, birbirine paralel olan iki nehir, Dicle ve Fırat ‘a atıfta bulunur. Ayrıca arazi Araplar tarafından ‘Al-Jazirah’ (Ada) olarak isimlendirilir. Mısırbilimci J.H. Breasted, daha sonra Mezopotamya medeniyetinin başladığı bu bölgeye “Bereketli Hilal” adını verecekti.


Aşağıdaki menüye tıklayarak Mezopotamya hakkındaki tüm detaylara hızlıca ulaşabilirsiniz.

Medeniyetler Beşiği “Mezopotamya”

Mezopotamya Tarihi

Mezopotamya ‘nın mirası


Medeniyetler Beşiği “Mezopotamya”

Mısır veya Yunanistan’ın daha birleşik uygarlıklarının aksine Mezopotamya, tek gerçek bağları senaryoları, tanrıları ve kadınlara karşı tavırları olan çeşitli kültürlerin bir koleksiyonuydu. Örneğin Akadlar’ın sosyal gelenekleri, yasaları ve hatta dilinin Babilliler’inki ile örtüştüğü varsayılamaz; Bununla birlikte, kadınların hakları, okuryazarlığın önemi ve tanrıların panteonunun gerçekten de bölge genelinde paylaşıldığı görülüyor. (Her ne kadar tanrıların çeşitli bölgelerde ve dönemlerde farklı isimleri olsa da). Bunun sonucu olarak Mezopotamya, tek bir medeniyetten çok, birden fazla imparatorluk ve medeniyet üreten bir bölge olarak daha doğru anlaşılmalıdır. Buna rağmen Mezopotamya, öncelikle Sümer bölgesinde MÖ 4. bin yılda meydana gelen iki gelişme nedeniyle “medeniyetin beşiği” olarak bilinir:

  • Bugün varlığı kabul ettiğimiz şekliyle şehir kültürünün yükselişi.
  • Yazının icadı (yazının Mısır’da, İndus Vadisi’nde, Çin’de geliştiği ve Mezoamerika’da bağımsız olarak şekillendiği bilinmesine rağmen).
Babil Aslanı
Babil Aslanı. By overnap (Copuright)

Tekerleğin icadı ayrıca Mezopotamyalılara aitti. Ayrıca arkeolog Sir Leonard Woolley, 1922’de tarihin en eski tekerlekli araçları olan [Ur antik kentinin bulunduğu yerde] dört tekerlekli iki vagonun kalıntılarını deri lastikleriyle birlikte keşfetti. (Bertman, 35). Mezopotamyalılara atfedilen diğer önemli gelişmeler veya icatlar yalnızca hayvanların evcilleştirilmesi, tarım, ortak aletler, karmaşık silahlar ve savaş, savaş arabası, şarap, bira, zamanın saat, dakika ve saniye olarak sınırlandırılması değildir. Aynı zamanda dini törenler, yelken (yelkenli tekneler) ve sulama gibi yeniliklerde bu medeniyet beşiğinden yükselmiştir. Oryantalist Samuel Noah Kramer, aslında Sümer’den kaynaklanan insan uygarlığında 39 ilkleri listelemiştir.

39 İlklerin neler olduğunu görmek istiyorsanız buraya tıklayabilirsiniz.

1840’larda başlayan arkeolojik kazılar, Mezopotamya‘da MÖ 10.000’e tarihlenen insan yerleşimlerini ortaya çıkardı; bu, iki nehir arasındaki toprağın bereketli koşullarının eski bir avcı-toplayıcı halkın toprağa yerleşmesine, evcil hayvanları evcilleştirmesine ve dikkatlerini tarıma vermelerini sağladı. Kısa süre sonra ticaret geldi ve refahla birlikte kentleşme ve kentin doğuşu geldi. Yazının genellikle ticaret nedeniyle, uzun mesafeli iletişim gerekliliğinden ve hesapların daha dikkatli takip edilmesi için icat edildiği düşünülmektedir.

İlginizi çekebilir: Antik Mısır Hakkında Duymamış Olabileceğiniz 15 İlginç Gerçek

Sümerler kimdir? - Sümer Uygarlığı ve Sümerlerin Tarihi Hakkında Detaylı Bilgiler.
Sümerler kimdir? – Sümer Uygarlığı ve Sümerlerin Tarihi Hakkında Detaylı Bilgiler.

Öğrenme ve Din

Mezopotamya, antik çağda bir öğrenme merkezi olarak biliniyordu. Thales of Miletus’un (MÖ 585, ‘ilk filozof‘ olarak bilinir) burada okuduğuna inanılıyor. Babilliler, suyun diğer her şeyin içinden aktığı ‘ilk prensip’ olduğuna inandıklarından ve Thales bu iddiasıyla ünlü olduğundan, bölgede çalışmış olması muhtemel görünüyor.

Entelektüel uğraşlar Mezopotamya‘da çok değerliydi. Okullarda tapınaklar kadar çok sayıda olduğu ve okuma, yazma, din, hukuk, tıp ve astroloji öğretildiği biliniyor. Mezopotamya kültürlerinin tanrılarının panteonunda 1000’den fazla tanrı ve tanrılarla ilgili birçok hikaye (bunların arasında yaratılış destanı, Enúma Eliş) vardı. İnsanın Düşüşü ve Nuh Tufanı gibi İncil masallarının, ilk olarak Adapa Efsanesi ve dünyanın en eski yazılı hikayesi olan Gılgamış Destanı gibi Mezopotamya eserlerinde ortaya çıktığı gibi Mezopotamya bilgisinden kaynaklandığı genel olarak kabul edilmektedir. Mezopotamyalılar, tanrılarla iş arkadaşı olduklarına ve toprağın ruhlar ve iblislerle aşılanmış olduğuna inanıyorlardı (İblisler modern, Hristiyan anlamında anlaşılmamalıdır).

Dünyanın başlangıcının, tanrıların kaos güçlerine karşı kazandığı bir zafer olduğuna inanıyorlardı, ancak tanrılar kazansa da bu, kaosun bir daha gelemeyeceği anlamına gelmiyordu. Günlük ritüeller, tanrılara itaat, uygun cenaze uygulamaları ve basit vatandaşlık görevleri aracılığıyla Mezopotamya halkı, dünyadaki dengeyi korumaya yardımcı olduklarını, kaos ve yıkım güçlerini uzak tuttuklarını hissediyorlardı. Kişinin büyüklerini onurlandıracağı ve insanlara saygılı davranacağı beklentilerinin yanı sıra, ülkenin vatandaşları da her gün yaptıkları işlerle tanrıları onurlandıracaklardı.

Mezopotamya Haritası, MÖ 2000-1600
Mezopotamya Haritası, MÖ 2000-1600. PL Kessler tarafından (Telif hakkı)

Mezopotamya ‘da Meslekler

Hem erkekler hem de kadınlar çalışırdı ve “eski Mezopotamya temelde bir tarım toplumu olduğu için, başlıca meslekler mahsul yetiştirmek ve hayvancılıktı” (Bertman, 274). Diğer meslekler arasında yazar, şifacı, zanaatkâr, dokumacı, çömlekçi, kunduracı, balıkçı, öğretmen ve rahip veya rahibe gibi meslekler vardı.

Bertman şöyle söylüyor:

“Halkın başında saray ve tapınağın kalabalık personelinin hizmet ettiği krallar ve rahipler vardı. Daimi ordular kurumu ve emperyalizmin yayılmasıyla birlikte Mezopotamya’nın genişleyen ve çeşitlenen işgücünde subaylar ve profesyonel askerler yerlerini aldılar.” (274)

Kadınlar neredeyse eşit haklara sahipti ve toprak sahibi olabilir, boşanma davası açabilir, kendi işlerinin sahibi olabilir ve ticarette sözleşmeler yapabilirlerdi. İlk bira ve şarap bira üreticileri ve toplumdaki şifacılar başlangıçta kadındı. Görünüşe göre, bu ticaretler daha sonra erkekler tarafından devralınmıştı. Bununla birlikte, birinin yaptığı iş hiçbir zaman basitçe bir iş olarak görülmemekteydi. Kişinin topluma ve dolayısıyla tanrıların dünyayı barış ve uyum içinde tutma çabalarına katkısı olarak görülüyordu.

Binalar ve Hükümet

Her şehrin merkezinde (genellikle yükseltilmiş bir platformda) bulunan tapınak, şehrin başkanlık ettiği topluluklar tarafından da ibadet edilecek olan şehrin koruyucu tanrısının önemini sembolize ediyordu. Mezopotamya, büyük ölçüde güneşte kurutulmuş tuğladan inşa edilen dünyanın ilk şehirlerini doğurdu. Bertman’ın sözleriyle:

Mezopotamya‘nın ev mimarisi, üzerinde durduğu topraktan büyüdü. Mısır’dan farklı olarak Mezopotamya, özellikle güneyde, inşaat için çıkarılabilecek çorak taşlık bir araziydi. ” Arazide aynı ölçüde kereste için ağaç yoktu. Bu yüzden insanlar “bolca el altında bulunan diğer doğal kaynaklara yöneldi. Mezopotamyalılar, nehir kenarlarının çamurlu kili ve bataklıklarında büyüyen sazlıklarla dünyanın ilk sütunlarını, kemerlerini ve çatılı yapılarını yarattılar.” (285)

Basit evler birbirine bağlanan ve yere yerleştirilen sazlık demetlerinden inşa edilirken, daha karmaşık evler güneşte kurutulmuş kil tuğladan inşa edildi (daha sonra Mısırlılar tarafından takip edilen bir uygulama). Ünlü zigguratlarıyla (bölgeye özgü basamak piramit yapıları) şehirler ve tapınak komplekslerinin tümü, daha sonra boyanan fırınlanmış kil tuğlaları kullanılarak inşa edildi.

Tanrıların, herhangi bir bina projesinin planlanmasında ve uygulanmasında mevcut olduğu düşünülüyordu ve uygun tanrıya belirli bir sırayla okunan çok özel dualar, projenin başarısında ve ev sakinlerinin refahında büyük önem taşıyordu.

Mezopotamya‘da hangi krallık veya imparatorluk hüküm sürerse sürsün, hangi tarihsel dönemde olursa olsun, tanrıların halkın hayatındaki hayati rolü hiç azalmadan kaldı. İlahi olana olan bu saygı, hem tarla işçisinin hem de kralın yaşamını karakterize etti.

Tarihçi Helen Chapin Metz şöyle yazıyor:

“Güney Mezopotamya‘daki varoluşun istikrarsızlığı, oldukça gelişmiş bir din duygusuna yol açtı. M.Ö. 5000 yılına dayanan Eridu gibi kült merkezleri, Sümer’in yükselişinden önce bile önemli hac ve adanmışlık merkezleri olarak hizmet ediyordu. En önemli Mezopotamya şehirlerinin çoğu, Sümer öncesi kült merkezlerini çevreleyen alanlarda ortaya çıktı. Böylece din ve hükümet arasındaki yakın ilişkiyi güçlendirdi.” (2)

Kralın rolü, MÖ 3600’den sonra bir noktada kuruldu ve daha önce gelen yöneticilerin aksine, kral doğrudan halkla ilgilendi ve iradesini kendi tasarladığı yasalarla netleştirdi. Bir kral kavramından önce, rahip hükümdarlarının yasayı dini kurallara göre dikte ettiklerine, işaretler ve alametler yoluyla ilahi mesajlar aldıklarına inanılıyor. Kral, hala tanrıları onurlandırırken ve yatıştırırken, bu tanrıların iradelerini kendi sesini kullanarak kendi emirleri aracılığıyla söyleyebilecek kadar güçlü bir temsilcisi olarak görülüyordu.

Hammurabi ‘nin meşhur kanunları

Resim: III. Şalmanezer Heykeli
Resim: III. Şalmanezer Heykeli

Bu en açık şekilde Babil kralı Hammurabi ‘nin meşhur kanunlarında (M.Ö. 1792-1750) görülmektedir. Ancak tanrılarla doğrudan temas kurduğunu iddia eden bir hükümdar, Mezopotamya tarihi boyunca, özellikle Akad kralı Naram-Sin (h. 2261-2224 BCE) kendini tanrının vücut bulmuş hali ilan edecek kadar ileri gitti. Kral, halkının refahından sorumluydu ve ilahi iradeye göre hüküm süren iyi bir kral, hüküm sürdüğü bölgenin refahı ile tanınırdı.

Yine de, Akad kralı Sargon (M.Ö. 2334-2279) gibi çok faydalı, liyakatlı hükümdarlar bile, onun meşruiyetine itiraz ederek, hiziplerin veya tüm bölgelerin sürekli ayaklanmaları ve isyanlarıyla uğraşmak zorunda kaldılar. Mezopotamya, sınırları içinde pek çok farklı kültür ve etnik grup ile çok geniş bir bölge olduğundan, merkezi bir hükümetin yasalarını uygulamaya çalışan tek bir hükümdar, her zaman bir çeyrekte direnişle karşılaşacaktı.

Mezopotamya Tarihi

Bölgenin tarihi ve orada gelişen medeniyetlerin gelişimi, en kolay dönemlere bölünerek anlaşılır:

Çömlekçilik Öncesi Neolitik Çağ – Taş Devri

Taş Devri olarak da bilinir (yaklaşık MÖ 10.000, ancak kanıtlar insan yerleşimini çok daha erken gösteriyor). Ham yerleşimlerin arkeolojik doğrulaması ve kabileler arasında büyük olasılıkla mahsuller için verimli topraklarda ve hayvan otlatmak için tarlalarda olmak üzere, erken savaş belirtileri var. Avcı-toplayıcı kültürden tarım kültürüne geçişle birlikte bu dönemde hayvancılık giderek daha fazla uygulanıyordu. Yine de tarihçi Marc Van De Mieroop şöyle diyor:

“Avcı-toplayıcılıktan çiftçiliğe ani bir değişim olmadı. Bunun yerine insanların doğrudan yönettikleri kaynaklara bağımlılıklarını artırdığı, ancak yine de diyetlerini vahşi hayvanları avlayarak destekledikleri yavaş bir süreç oldu. Tarım, insanların sürekli yerleşmelerinin artmasını sağlamıştır.” (12)

Daha fazla yerleşim büyüdükçe, kalıcı konutların inşasında mimari gelişmeler yavaş yavaş daha sofistike hale geldi.

Çömlekçilik Neolitik Çağı (yaklaşık MÖ 7.000)

Bu dönemde alet ve kil kapların yaygın kullanımı vardı ve Bereketli Hilal’de belirli bir kültür ortaya çıkmaya başladı. Akademisyen Stephen Bertman, “Bu çağda, taş aletler ve silahlar daha sofistike hale geldikçe, tek ileri teknoloji kelimenin tam anlamıyla “keskin kenar” diye yazıyor. Bertman ayrıca, “Neolitik ekonominin temelde tarım ve hayvancılık yoluyla gıda üretimine dayandığını” (55) ve toplulukların daha hareketli olduğu Taş Devri’nin aksine daha yerleşik olduğunu belirtiyor. Seramik ve taş alet imalatındaki gelişmeler gibi, kalıcı yerleşimlerin ardından mimari gelişmeler de doğal olarak takip edildi.

Ur şehrindeki ziguratın yeniden inşa edilmiş hali
Resim: Ur şehrindeki ziguratın yeniden inşa edilmiş hali

Bakır Çağı (MÖ 5,900 – 3,200)

Taş aletler ve silahlardan bakırdan yapılmış olanlara geçiş nedeniyle Kalkolitik Dönem olarak da bilinir. Bu çağ, Mezopotamya‘daki ilk tapınakların inşa edildiği ve duvarları kaldırılan köylerin olduğu sözde Ubaid Dönemi’ni (yaklaşık 5000-4100, MÖ, Tell al-`Ubaid, Irak’ta en çok eser bulunan yer) içerir. Tek konutların dağınık yerleşimlerinden geliştirilmiştir. Bu köyler daha sonra, Eridu, Uruk, Ur, Kish, Nuzi, Lagash, Nippur, Ngirsu ve Susa şehri ile Elam’da dahil Sümer bölgesinde kentlerin yükseldiği Uruk Dönemi’nde (MÖ 4100-2900) kentleşme sürecine yol açtı.

Eridu ve Ur’un da önerilmesine rağmen, en eski şehir genellikle Uruk olarak anılır. Van De Mieroop, “Mezopotamya, antik dünyanın en yoğun kentleşmiş bölgesiydi. Dicle ve Fırat nehirleri boyunca büyüyen şehirler, büyük refahla sonuçlanan ticaret sistemleri kurdu” diye yazıyor. (aktaran Bertman, 201)

Bu dönem, hem Sümerler tarafından tekerleğin (MÖ 3500) hem de yazıların (yaklaşık MÖ 3000) icat edildiğini, rahiplerin yönetiminin yerini alacak krallıkların kurulmasını, Sümerlerin zaferiyle sonuçlanan Elam Krallığı ile yaptığı dünyadaki ilk savaşı gördü (MÖ 2700). Erken Hanedanlık Dönemi’nde (MÖ 2900-2334), Uruk Dönemi’nin tüm ilerlemeleri yaşandı. Ayrıca şehirler ve genel olarak hükümet stabilize edildi. Bölgede artan refah, süslü tapınaklara ve heykelciklere, sofistike çanak çömlek ve figürler, çocuklar için oyuncaklara (kızlar için bebekler ve erkekler için tekerlekli arabalar dahil) ve mülk sahipliğini ve bir bireyin imzasını temsil etmek için kişisel mühürlerin (Silindir Mühürler olarak bilinir) kullanılmasına yol açtı. Silindir Mühürler, kişinin günümüz kimlik kartı veya ehliyetiyle karşılaştırılabilir. Aslında, kişinin mührünün kaybolması veya çalınması, günümüz kimlik hırsızlığı veya kredi kartlarını kaybetme olayı kadar önemli olurdu.

İlginizi çekebilir: Sümerler kimdir?, Tarihi, Devleti, Sümer Şehirleri ve Çöküşü

Erken Tunç Çağı (MÖ 3,000 – 2119)

Bu dönemde bronz, alet ve silahların yapıldığı malzeme olarak bakırın yerini aldı. Şehir devletinin yükselişi, sonunda Akad İmparatorluğunun yükselişine (MÖ 2334-2218) ve en müreffeh, zamanın merkezleri şehirlerden ikisi olan Akad ve Mari şehirlerinin hızla büyümesine yol açacak olan ekonomik ve politik istikrarın temelini attı. Bölgede sanatın yaratılması için gerekli kültürel istikrar, mimarlık ve heykelde daha karmaşık tasarımların yanı sıra aşağıdaki buluşlar veya iyileştirmelerle sonuçlandı.

Bir dizi özel ve önemli icat: pulluk ve tekerlek, savaş arabası, yelkenli ve silindir mühür, eski Mezopotamya’nın en ayırt edici sanat formu ve ülkedeki mülkiyet ve ticaretin öneminin yaygın bir gösterimi günlük hayat. (Bertman, 55-56)

Büyük Sargon’un Akad İmparatorluğu dünyadaki ilk çok uluslu krallıktı ve Sargon’un kızı Enheduanna (M.Ö. 1,2285-2250) ismiyle bilinen edebi eserlerin ilk yazarıdır. Mari’deki kütüphane 20.000’den fazla çivi yazılı tablet (kitap) içeriyordu ve buradaki saray, bölgedeki en güzellerden biri olarak kabul edildi.

Orta Bronz Çağı (MÖ 2119 – 1700)

Asur Krallıklarının (Assur, Nimrud, Sharrukin, Dur ve Nineveh) genişlemesi ve Babil Hanedanlığı’nın (Babil ve Chaldea merkezli) yükselişi ticarete elverişli bir atmosfer yarattı ve bununla birlikte savaşı artırdı. Akad İmparatorluğu’nu devirmeyi başaran vahşi göçebeler olan Guti Kabilesi, Sümer krallarının müttefik güçleri tarafından mağlup edilinceye kadar Mezopotamya siyasetine egemen oldu.

Babil Kralı Hammurabi, bölgeyi fethetmek ve 43 yıl hüküm sürmek için gizlilik içinde yükseldi. Pek çok başarısı arasında, tanrıların dikili taşlarında yazılı olan meşhur yasalar vardı. Babilliler, bu dönemde entelektüel arayış ve sanat ve edebiyatta yüksek başarı için önde gelen bir merkez haline geldi. Ancak bu kültür merkezi uzun sürmeyecekti ve Hititler tarafından yağmalandı ve ardından Kassitler’in yerini aldı.

İlginizi çekebilir: Asurlular Kimdir?

Geç Tunç Çağı (MÖ 1700-1100)

Kassite Hanedanlığı’nın (kuzeydeki Zagros Dağları’ndan gelen ve günümüz İran’ından geldiği düşünülen bir kabile) yükselişi, Kassitler Babil’i fethettikten sonra güçte bir değişime, kültür ve öğrenimde genişlemeye yol açar. Bronz Çağı’nın çöküşü, Kassitlerin ve daha önce Hititlerin savaşta tek başına kullandıkları bir teknoloji olan cevher çıkarmanın ve demirin nasıl kullanılacağının keşfini takip etti.

Dönem ayrıca, Kassitler’in Elamiteler tarafından yenilip sürülene kadar güçlerinin artması nedeniyle Babil kültürünün düşüşünün başlangıcını gördü. Elamitler Aramiler’e yol verdikten sonra, küçük Asur Krallığı bir dizi başarılı seferler başlattı ve Asur İmparatorluğu, I. Tiglat-Pileser (M.Ö. 1115-1076) döneminde sağlam bir şekilde kuruldu ve zenginleşti. Ondan sonra başa geçen II. Aşurnasirpal ise (M.Ö. 884-859) imparatorluğu daha da sağlamlaştırdı. Çoğu Mezopotamya eyaleti, Bronz Çağı’nın çöküşünün ardından yıkıldı veya zayıfladı (MÖ 1250 – 1150). Bu durum kısa bir “karanlık çağ” a yol açtı.

II.Asurnasirpal
Ashurnasirpal II Wall Relief Resim: ll. Aşurnasirpal Duvar Rölyefi

Demir Çağı (MÖ 1000 – 500)

Bu çağ, Yeni Asur İmparatorluğu’nun Tiglat-Pileser III (r. 745-727 BCE) altında yükselişini ve genişlemesini gördü. Daha sonrasında gelen ll. Sargon (MÖ 705), Sanherib (MÖ 705 – 681), Esarhaddon (MÖ 681 – 669) ve Aşurbanipal (MÖ 668 – 627, Babil, Suriye, İsrail ve Mısır’ı fetheden) gibi liderler öncülüğünde göz kamaştırıcı bir güç haline geldi. İmparatorluk, Babilliler, Medler ve İskitler tarafından merkez şehirlere tekrar tekrar yapılan saldırılar nedeniyle yükselişi kadar hızlı bir düşüş yaşadı.

Hitit ve Mitanni kabileleri bu süre zarfında kendi güçlerini pekiştirdiler. Bu da Yeni Hitit ve Yeni Babil İmparatorluklarının yükselişiyle sonuçlandı. Babil Kralı II. Nebukadnetsar (MÖ 605 / 604-562) bu dönemde Kudüs’ü yıktı (MÖ 588) ve İsrail halkını “Babil Sürgünü”ne zorladı. İştar Kapısı ve Büyük Zigurat (“Babil Kulesi”) gibi ünlü binalar yaptırarak Babil’deki kapsamlı inşaattan da sorumluydu. MÖ 539’da Babil’in Pers kralı II. Kiros tarafından ele geçirilmesiyle, Babil kültürü kalıcı bir şekilde sona erdi.

Klasik Eski Uygarlık (MÖ 500 – MS 7. yüzyıl)

Cyrus II, Babil’i aldıktan sonra (MÖ. 530) Mezopotamya‘nın büyük bir kısmı Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun bir parçası oldu. Ayrıca bu dönem, özellikle çivi yazısı bilgisinin kaybedilmesiyle, bölgede hızlı bir kültürel düşüş gördü. MÖ 331’de Büyük İskender’in Persleri fethi, kültür ve dinin Helenleşmesine neden oldu. Ancak İskender Babil’i yeniden önemli bir şehir yapmaya çalışsa da, şehrin görkemli günleri geçmişte kalmıştı. (Helenleşme nedir: Çağdaş Yunanistan’da toprak isimlerinin değiştirilmesi süreci, Yunanlaşmanın bir süreci olarak tanımlanmıştır.)

Ölümünden sonra, İskender’in generali Seleukos bölgenin kontrolünü ele geçirdi ve MÖ 126’ya kadar hüküm süren Seleukos Hanedanlığı’nı kurdu. Bertman, “Sasani hakimiyeti altında Mezopotamya harabeye dönmüştü. Tarlaları kurumuş veya bataklığa dönmüş, bir zamanların büyük şehirleri hayalet şehirler haline gelmişti” diye yazıyor (58).

Roma İmparatorluğu tarafından fethedildiğinde (MS 115-117) Mezopotamya, büyük ölçüde Helenleşmiş bir bölgeydi, herhangi bir birlikten yoksun, eski tanrıları ve eski yöntemleri unutmuştu. Romalılar, daha iyi yollar ve su tesisatı sunarak kolonilerinin altyapısını önemli ölçüde geliştirdiler ve ülkeye Roma Hukukunu getirdiler. Tüm bunların yanında, bölge sürekli olarak çeşitli Roma imparatorlarının diğer uluslarla toprağın kontrolü üzerine çıkan savaşlara maruz kaldı.

Bir zamanlar Mezopotamya olarak bilinen bölgenin tüm kültürü, MS 7. yüzyılda bölgenin Müslüman Araplar tarafından fethi sırasında, İslam altında hukuk, dil, din ve kültürün birleşmesi ile sonuçlandı. Bertman, “MS 651’deki İslami fetihle eski Mezopotamya‘nın tarihi sona erer” (58). Bugün, bir zamanlar Dicle ve Fırat nehirleri boyunca yükselen büyük şehirler, büyük ölçüde kazılmamış höyükler veya kurak ovalardaki kırık tuğlalardır. Bir zamanlar bereketli olan hilal, insan faktörleri nedeniyle ve iklim değişikliği nedeniyle gittikçe yok olmaktadır. (insan faktörleri: tarımsal faaliyetler yoluyla toprağın aşırı kullanımı veya kentsel gelişim)

Burney Relief Plaket
Burney Relief Plaket

Mezopotamya ‘nın mirası

Mezopotamya‘nın mirası, bugün altmış saniyelik dakika ve altmış dakikalık saat gibi modern yaşamın en temel yönlerinin çoğunda varlığını sürdürüyor. Helen Chapin Metz şöyle yazıyor:

“Topluluğun refahı, doğa olaylarının yakından gözlemlenmesine bağlı olduğu için, bilimsel veya ön-bilimsel faaliyetler rahiplerin zamanının çoğunu işgal etti. Örneğin Sümerler, tanrıların her birinin bir sayı ile temsil edildiğine inanıyordu. Tanrı An için kutsal sayılan altmış sayısı, onların temel hesaplama birimiydi. Bir saatin dakikaları ve bir dairenin notasyonel dereceleri Sümer kavramlarıydı. Son derece gelişmiş tarım sistemi ve Sümer’in üretim fazlası elde etmesini sağlayan rafine sulama ve su kontrol sistemleri de büyük şehirlerin büyümesine yol açtı.” (4)

Kentleşme, tekerlek, yazı, astronomi, matematik, rüzgar enerjisi, sulama, tarımsal gelişmeler, hayvancılık ve sonunda İbranice Kutsal Yazılar olarak yeniden yazılacak ve Hristiyan Eski Ahit’in temelini oluşturacak anlatılar Mezopotamya topraklarından yükseldi.

Mezopotamya’nın dünya kültürüne yaptığı katkılar

Belirtildiği gibi Kramer, Tarih Sümer’de Başlıyor kitabında Mezopotamya‘dan 39 ‘ilk’ listeliyor. Ancak Mezopotamya‘nın dünya kültürüne yaptığı katkılar ne kadar etkileyici olursa olsun, onlarla bitmiyor. Mezopotamyalılar, uzun mesafeli ticaret ve kültürel yayılma yoluyla Mısır ve Yunanistan kültürlerini etkilediler. Ayrıca bu kültürler aracılığıyla, batı medeniyetinin gelişimi ve yayılması için standardı belirleyen Roma kültürünü etkiledi. Genelde Mezopotamya ve özellikle Sümer, dünyaya en kalıcı kültürel yönlerinden bazılarını verdi. Şehirler ve büyük saraylar çoktan gitmiş olsa da, bu miras modern çağda da devam etti.

MS 19. yüzyılda, çeşitli milletlerden arkeologlar, Eski Ahit’in İncil’deki öykülerini doğrulayacak kanıtlar bulmak için Mezopotamya‘ya geldi. Bu dönemde İncil dünyanın en eski kitabı olarak kabul edildi ve sayfalarında bulunan hikayelerin orijinal kompozisyonlar olduğu düşünülüyordu. İncil’deki hikayeleri desteklemek için fiziksel kanıt arayan arkeologlar, çivi yazısı bilim adamı ve çevirmen George Smith (1840-1876 CE) tarafından 1872’de deşifre edildiğinde tam tersini buldular. Büyük Tufan ve Nuh’un Gemisi’nin öyküsü, İnsanın Düşüşü öyküsü, Cennet Bahçesi kavramı, hatta Eyüp’ün şikayetleri bile Mezopotamyalıların İncil metinlerinden yüzyıllar önce yazılmıştı.

Çivi yazısı

Çivi yazısı okunabildiğinde, Mezopotamya‘nın antik dünyası modern çağa açıldı. İnsanların dünya tarihi ve kendileri hakkındaki anlayışlarını değiştirdi. Sümer Medeniyetinin keşfi ve çivi yazılı tabletlerin hikayeleri, tüm bilgi alanlarına yeni bir entelektüel araştırma özgürlüğü teşvik etti. İncil anlatılarının orijinal İbranice eserler olmadığı, dünyanın açıkça kilisenin iddia ettiğinden daha eski olduğu ortaya çıktı. Ayrıca, Mısır medeniyetlerinden çok önce yükselen ve yok olan medeniyetler olduğu da ortaya çıktı. Kilise ve okul yetkililerinin bu iddiaları yanlış ise belki de diğerleri de yanlıştır anlayışı modern dünyaya hakim oldu.

Smith çivi yazısını deşifre ettiğinde, 19. yüzyılın sonlarındaki araştırma ruhu, kabul edilmiş düşünce paradigmalarına meydan okumaya başlamıştı. Ancak Mezopotamya kültürünün ve dininin keşfi bunu daha da teşvik etti. Eski zamanlarda Mezopotamya, icatları, yenilikleri ve dini vizyonuyla dünyayı etkiledi; günümüzde, insanların tüm tarihi anlama biçimini ve insan uygarlığının devam eden hikayesindeki yerini tam anlamıyla değiştirdi.

  • Mark, Joshua J. “Mesopotamia.” Ancient History Encyclopedia. Ancient History Encyclopedia, 14 Mar 2018. Web. 12 Nov 2020.

Mustafa S. ALACA


Bunlar da ilginizi çekebilir:

Dünyanın ve Antik Dünyanın 7 Harikası

En İyi Dünya Mirası Tarihi Yerleri | Gez, Keşfet, Öğren!

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

GIPHY App Key not set. Please check settings

19 Comments

Marcus Aurelius (121–180) Biyografi

Marcus Aurelius (121–180) Biyografi

Charles Bukowski Kimdir, Hayatı, Biyografi

Charles Bukowski Biyografi