içinde ,

Dünya tarihini şekillendiren 5 kitlesel yok oluş olayı – ve şu anda gerçekleşen 6.olay.

Dünya tarihini şekillendiren 5 kitlesel yok oluş olayı - ve şu anda gerçekleşen 6.olay.
Dünya tarihini şekillendiren 5 kitlesel yok oluş olayı - ve şu anda gerçekleşen 6.olay.

Dinozorların tükenmesi, milyonlarca türün yok olduğu beş küresel olaydan sadece biriydi. Bu olaylar nasıl oluyor? Ve bunların tekrar olmasını nasıl durdurabiliriz?

Son 10.000 yıldır dünya, hayvanları gezegenimizden hızla uzaklaştıran başka bir yok olma olayının içindeydi.

Bilim insanları, kitlesel yok oluşu, tüm türlerin yaklaşık dörtte üçünün kısa bir jeolojik süre içinde ölmesi olarak tanımlıyorlar ki bu da 2,8 milyon yıldan daha az bir süre.

Başka bir kitlesel yok oluşu durdurabilir miyiz?
Başka bir kitlesel yok oluşu durdurabilir miyiz? (İmaj kredisi: Getty Images)

Şu anda, insanlar kendilerini diğerlerinden çok daha hızlı hareket eden en son kitlesel yok oluşun başında buluyorlar.

Uluslararası Doğa Koruma Birliği’ne (IUCN) göre, 1970’ten bu yana, omurgalı türlerinin popülasyonları ortalama %68 oranında azalmıştır ve şu anda 35.000’den fazla türün neslinin tükenme tehdidi altında olduğu düşünülmektedir.

PNAS dergisindeki bir araştırma makalesine göre, sadece 20.yüzyılda, 543 kadar kara omurgalısı soyu tükendi.

İnsanlar suçlu mu?

1760 yılında Sanayi devriminin başlangıcından bu yana, insanlar Dünya’nın mevcut çevresel krizine ana katkıda bulunmuşlardır.

Sera gazı emisyonlarından ve ozon tabakasının tükenmesine, ormansızlaşmadan plastik birikimine ve yasadışı hayvan ticaretine kadar, insanlar bazı türlerin dünyasını aktif olarak soydular ve daha fazlasını tehdit ettiler.

İklim değişikliğinin ve hayvan türlerinin neslinin tükenmesinin yaşamın doğal bir parçası olduğunu iddia edenler var ve bazı yönlerden bu doğru.

Sonuçta, ilk beş kitlesel yok oluş, insanların varlığı olmadan gerçekleşti. Bununla birlikte, fark, bu kitlesel yok oluşların gerçekleştiği hızdır.

Fosil kayıtları bize sadece bizden önce hangi canlıların var olduğunu değil, aynı zamanda bir türün insan müdahalesi olmadan soyu tükenmeden önce doğal olarak ne kadar süre hayatta kalabileceğini de söyler.

Bu, arka plan oranı olarak adlandırılır ve yılda 1 milyon tür başına yaklaşık bir tür neslinin tükenmesine eşittir. Şu anda, insan aktivitesi nedeniyle bu da türlerin olması gerekenden çok daha hızlı tükendiği anlamına gelir.

Science Advances dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre, çalışmalar Dünya’dan kaybolan bazı türlerin insan faaliyetlerinin müdahalesi olmadan 800 ila 10.000 yıl hayatta kalmaya devam edeceği söylendi.

Pandemik bakış açısı

Dünya daha önce hiç normal yaşamdan bir adım geri atmayı ve doğaya ihtiyaç duyduğu nefes alma odasını vermeyi başaramadı. NASA’YA göre, 2020’nin kilitlenmeleri karbon emisyonlarında %17’lik bir küresel düşüşe ve azot oksit seviyelerinde %20’lik bir düşüşe yol açtı.

Su yolları temizlendi ve dünyanın dört bir yanındaki şehirlere ve kasabalara giren hayvanlar görüldü. Gezegen için harika bir canlanma gibi görünse de, insan uygarlığı normale döndüğü ve yok oluşların önceki oranlarına geri döndüğü için bu durum geçicidir.

Ekoturizm, dünya çapında koruma çabalarını körükleyen bir endüstridir, ancak küresel seyahat kısıtlamaları getirildiğinden beri çöküşün eşiğindedir.

New York Times’a göre, turistlerden elde edilen gelir olmadan, korumacılar, pandemi sırasında yükselişte olan savunmasız türleri kaζak avcılıktan korumakta zorlanıyorlar. Botswana’daki gergedanlar, Güney Amerika’daki vahşi kediler ve Hindistan’daki kaplanlar geçen yıl hedef alındı.

5 kitlesel yok oluş

Ordovisyen-Silurian extinction : yaklaşık 440 milyon yıl önce

  • Soyu tükenmiş türler: %85
Ordovisyen Dönemi'nin sonunda deniz tabanı, trilobitler gibi kabuklu yaratıklarla dolup taşıyordu.
Ordovisyen Dönemi’nin sonunda deniz tabanı, trilobitler gibi kabuklu yaratıklarla dolup taşıyordu. (İmaj kredisi: Alamy)

Dünyadaki ilk kitlesel yok olma, mercanlar ve kabuklu brakiyopodlar gibi organizmaların dünyanın sığ sularını doldurduğu, ancak henüz karaya çıkmadığı bir dönemde meydana geldi. İlk olarak yaklaşık 3,7 milyar yıl önce yaşamın kendisi yayılmaya ve çeşitlenmeye başlamıştı.

Ancak yaklaşık 440 milyon yıl önce, iklimsel bir değişim deniz sıcaklıklarının değişmesine neden oldu ve okyanustaki yaşamın çoğunluğu yok oldu.

Ordovisyen döneminin sonunda, hızlı bir kitlesel buzullaşma başlangıcı Güney süper kıtası Gondwana’yı kapsıyordu. Oceanology dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre, bu ölçekte buzullaşma, dünya suyunun yüksek yüzdelerini kilitledi ve birçok türden hayati habitatları ortadan kaldıran, besin zincirlerini yok eden ve üreme başarısını azaltan küresel deniz seviyelerini önemli ölçüde düşürdü.

Bu olayları neyin tetiklediği tam olarak bilinmemektedir. Ohio State News’e göre, bir teori, soğutma sürecinin Kuzey Amerika Appalachian Dağları’nın oluşumundan kaynaklanmış olabileceğidir.

Bu dağlık silikat kayaçlarının büyük ölçekli erozyonu, sera gazı karbondioksitinin atmosferden uzaklaştırılması ile ilişkilidir.

Ancak, tüm bilim insanları buna katılmıyor. Alternatif teoriler, National Geographic’e göre, zehirli metalin oksijen tükenmesi döneminde okyanus sularına çözünmüş olabileceğini ve deniz yaşamını sildiğini öne sürüyor.

Diğer bilim insanları, APS News’e göre, bir süpernovadan gelen bir gama ışını patIamasının ozon tabakasında muazzam bir delik açtığını ve oIümcüI ultraviyole radyasyonun aşağıdaki yaşamı öIdürmesine izin verdiğini ve Geology dergisi ise, bambaşka bir teori olarak volkanizmanın neden olduğunu belirtiyor.

Geç Devoniyen neslinin tükenmesi: yaklaşık 365 milyon yıl önce

  • Soyu tükenmiş türler: %75
Dunkleosteus, bir kitlesel yok oluş onları öldürmeden önce denizin devlerinden biriydi.
Dunkleosteus, bir kitlesel yok oluş onları öldürmeden önce denizin devlerinden biriydi. (Resim kredisi: Alamy)

Genellikle “balık çağı” olarak adlandırılan Devoniyen dönemi, birçok tarih öncesi deniz türünün yükselişini ve düşüşünü gördü. Bu zamana kadar hayvanlar karada gelişmeye başlamış olsa da, yaşamın çoğu okyanuslarda yüzdü.

Bu, GSA Today dergisinde yayınlanan 1995 tarihli bir araştırmaya göre, ağaçlar ve çiçekler gibi vasküler bitkiler muhtemelen ikinci bir kitlesel yok oluşa neden olana kadar oldu.

BBC’ye göre, bitkiler kökleri geliştirdikçe, yanlışlıkla yaşadıkları toprağı dönüştürdüler; kaya ve molozları toprağa dönüştürdüler.

Bu besin açısından zengin toprak daha sonra dünya okyanuslarına koştu ve alglerin muazzam bir ölçekte çiçek açmasına neden oldu. Bu çiçekler aslında alglerin sudan oksijeni çıkardığı, deniz yaşamını boğduğu ve deniz besin zincirlerine zarar verdiği alanlar olan dev “oIu bölgeler” yarattı. Azalan oksijen seviyelerine ve yiyecek eksikliğine uyum sağlayamayan türler yok oldu.

Bununla birlikte, bu teori tartışılmaktadır ve bazı bilim insanları, Geology dergisinde yapılan bir araştırmaya göre, volkanik pattIamaların okyanustaki oksijen seviyelerindeki düşüşten sorumlu olduğuna inanmaktadır.

Dünya okyanuslarından silinen bir deniz canavarı, Dunkleosteus adında 33 metre uzunluğunda (10 metre) zırhlı bir balıktı. Korkunç bir yırtıcı olan bu dev balık, tüm kafasını örten ve çenesinde dişi benzeri bir uç oluşturan bir kemik plakası kaskına sahipti

Permiyen-Triyas neslinin tükenmesi: yaklaşık 253 milyon yıl önce

  • Soyu tükenmiş türler: %96 deniz yaşamı; %70 karasal yaşam
Dimetrodonlar gibi en eski kara dinozorlarından bazıları, soyu ilk tükenenler arasındaydı.
Dimetrodonlar gibi en eski kara dinozorlarından bazıları, soyu ilk tükenenler arasındaydı. (Resim kredisi: Alamy)

Genellikle “büyük oIum” olarak adlandırılan bu yok olma olayı, Dünya’yı vuran en büyük olaydır. Gezegenin tüm türlerinin yaklaşık %90’ını yok etti ve karada dolaşan sürüngenleri, böcekleri ve amfibileri yok etti.

Live Science’ın daha önce bildirdiği gibi, bu felaket olayına neden olan şey yaygın bir volkanizma dönemiydi. Permiyen döneminin sonunda, şimdi Sibirya dediğimiz dünyanın bir kısmı patlayici volkanlarda patIadi.

Bu, atmosfere büyük miktarda karbondioksit saldı ve gezegeni ısıtan bir sera etkisine neden oldu. Sonuç olarak, hava koşulları değişti, deniz seviyeleri yükseldi ve asit yağmuru karada düştü.

Oklahoma’daki Sam Noble Müzesi’ne göre, okyanusta artan karbondioksit seviyeleri suda çözünmüş, deniz yaşamını zehirlemiş ve oksijen bakımından zengin sudan mahrum bırakılmıştır.

O zamanlar, dünya, bazı bilim insanlarının dünya okyanuslarında hareket eksikliğine katkıda bulunduğuna ve sadece karbondioksit birikimini sürdüren küresel bir durgun Su Havuzu yarattığına inandıkları Pangaea adı verilen bir süper kıtadan oluşuyordu.

Live Science’ın daha önce bildirdiği gibi, yükselen deniz sıcaklıkları da sudaki oksijen seviyelerini düşürdü. Mercanlar, en çok etkilenenler arasında yer alan bir grup deniz canlısıydı; okyanus resiflerinin eski ihtişamlarına yeniden inşa edilmesi 14 milyon yıl sürdü.

Trias-Jurassic neslinin tükenmesi: yaklaşık 201 milyon yıl önce

  • Soyu tükenmiş türler: %80
Tricinosuchus, Jura Dönemi'nin başlangıcında soyu tükenen birçok türden biriydi.
Tricinosuchus, Jura Dönemi’nin başlangıcında soyu tükenen birçok türden biriydi. (Resim kredisi: Alamy)

Triyas dönemi yeni ve çeşitli yaşamlarda patIak verdi ve dinozorlar dünyayı doldurmaya başladı. Ne yazık ki, o zaman çok sayıda Volkan da pattladı. MIT News’e göre, bu dördüncü kitlesel yok oluşun neden gerçekleştiği tam olarak belli olmasa da, bilim insanları şu anda Atlantik Okyanusu tarafından kapsanan dünyanın bir bölgesinde büyük volkanik aktivitenin meydana geldiğini düşünüyorlar.

Permiyen neslinin tükenmesine benzer şekilde, volkanlar iklim değişikliğini ve dünyadaki yıkıcı yaşamı yönlendiren muazzam miktarda karbondioksit saldılar.

Küresel sıcaklıklar arttı, buz eridi ve deniz seviyeleri yükseldi ve asitlendi. Sonuç olarak, birçok deniz ve kara türü soyu tükendi; bunlar arasında büyük tarih öncesi timsahlar ve bazı uçan pterosaurlar vardı.

Discover dergisine göre, bu kitlesel yok oluşu açıklayan alternatif teoriler var, bu da artan karbondioksit seviyelerinin permafrosttan (Permafrost: donmuş toprak) hapsolmuş metanı serbest bıraktığını ve bunun da benzer bir dizi olaya yol açacağını gösteriyor.

K-Pg neslinin tükenmesi: yaklaşık 66 milyon yıl önce

  • Soyu tükenmiş türler: %75
Kuş olmayan tüm dinozorlar beşinci kitlesel yok oluşta yok oldu.
Kuş olmayan tüm dinozorlar beşinci kitlesel yok oluşta yok oldu. (Resim kredisi: Getty Images)

Tüm kitlesel yok olma olaylarının en ünlüsü, dinozorların oIduğu gün olarak bilinen Kretase-Paleojen yok oluşudur.

Olay bazen k-T neslinin tükenmesi olarak da bilinir ve jeologlar buna “K-PG neslinin tükenmesi ” derler, çünkü “c ” harfi Kambriyen adı verilen önceki bir jeolojik dönemin kısaltmasıdır. “K”,” Kretase “anlamına gelen Almanca “Kreide” kelimesinden gelir.”

Bugün Meksika’nın Yucatán kentinde, 8 mil (13 kilometre) genişliğindeki bir asteroit, Dünya’ya yaklaşık 45.000 mil (72.000 km/s) hızla daldı. Bu, Chicxulub Krateri olarak adlandırılan 110 mil (180 km) genişliğinde ve 12 mil (19 km) derinliğinde bir delik açtı.

Etki, etrafındaki tüm toprakları 900 mil (1.450 km) içinde yakacak ve dünyadaki dinozorların 180 milyon yıllık saltanatını sona erdirecekti.

Bu etkiyi takip eden şey, atmosfere atılan enkaz ve tozun neden olduğu aylarca karartılmış gökyüzüydü.

Bu, bitkilerin güneş ışığını emmesini engelledi ve kitlesel olarak yok oldular ve dinozorların besin zincirlerini parçaladılar. Aynı zamanda küresel sıcaklıkların düşmesine neden oldu ve dünyayı uzun bir soğuk kışa soktu.

Zamanda dünyanın en yok oluşlar gibi kısa bir çarpışmadan sonra oluştuğu tahmin ediliyor. Bununla birlikte, okyanusların derinliklerine uçabilen, yuvalanabilen veya dalış yapabilen birçok tür hayatta kaldı.

Örneğin, bugün yaşayan dinozorların tek gerçek torunları günümüz kuşlarıdır; 10.000’den fazla türün etkiden kurtulanlardan geldiğine inanılmaktadır.

Zamanı geri çevirmek

Pandalar, Çin'de 1,114'ten daha az kişinin kaydedildiği 1980'lerde nesli tükenmekte olan poster türleri haline geldi.
Pandalar, Çin’de 1,114’ten daha az kişinin kaydedildiği 1980’lerde nesli tükenmekte olan poster türleri haline geldi. (Resim kredisi: Getty)

İnsanlar bu hızlandırılmış yok olma olayının arkasındaki itici güç olabilir, ama aynı zamanda onu durdurmanın cevabıyız da. Dünya, nesli tükenmekte olan türleri korumak için laboratuvarda, koruma alanlarında ve siyasi savaş alanlarında çalışan bilim insanları, korumacılar ve çevrecilerle doludur.

2016 Paris Anlaşması’ndaki küresel kirlilik emisyonlarıyla mücadeleden İngiltere’nin ormansızlaşma ile mücadele eden küresel kaynak girişimine kadar, mevzuat her zaman kitlesel yok olmaya karşı mücadelenin ön saflarında yer alacaktır.

Özellikle, nesli tükenmekte olan yaşam için en büyük doğrudan tehditlerden biri yasadışı hayvan ticaretidir.

Mevcut pandeminin ardından, vahşi yaşam pazarları sadece çevresel olarak sorumsuz olmakla kalmayıp, aynı zamanda zoonotik hastalıklar — hayvanlardan insanlara atlayanlar — COVID-19 gibi insan sağlığı için potansiyel olarak tehlikeli olarak spot ışığa itildi.

Canlı egzotik hayvanlar veya bunlardan elde edilen ürünler ticareti yapan bu pazarlar dünya çapında bulunur. Örneğin, Asya’daki ayı çiftlikleri, Hayvanlar Asya’ya göre, vahşi nüfusun azalmasına neden olan safraları için 20.000 Asya siyah ayısını kafeslemektedir.

Milletvekilleri bu tür pazarları artan bir başarı ile ele alıyorlar. Örneğin, Vietnam’da Başbakan Nguyen Xuan Phúc, Guardian’daki bir rapora göre, yaban hayatı ithalatını yasaklayan ve yasa dışı yaban hayatı pazarlarını kapatan yeni bir yönerge imzaladı.

Gökyüzünde yeni gözler

Türlerin neslinin tükenmesini önlemenin en iyi yollarından biri, popülasyonlarını izlemek ve yardım etmek için çok geç olmadan herhangi bir sorunu tanımlamaktır. Şu anda, yürüyerek veya uçaktan yapılan kamera tuzakIarı ve anketler temel veri toplama yöntemidir.

Bununla birlikte, son araştırmalar uzaydan hayvanları gözlemlemek için uydu görüntüleri ve yapay zekanın bir kombinasyonunu kullanmıştır.

Araştırmacılar, Afrika’nın otlaklarının yüksek çözünürlüklü hava fotoğraflarını kullanarak, binlerce mil boyunca süpürmek ve göz açıp kapayıncaya kadar resmedilen her fili saymak için bir algoritma oluşturdular.

Bununla birlikte, teknoloji hala emekleme aşamasındadır ve filler gibi büyük hayvanların orman habitatları tarafından gizlenmediği alanlarla sınırlıdır. “Buradaki asıl soru, hayvanların büyüklüğü ve habitatları olacaktır.

Filleri sayan algoritmayı gösteren Addo Fil Ulusal Parkı'nın havadan bir görüntüsü.
Filleri sayan algoritmayı gösteren Addo Fil Ulusal Parkı’nın havadan bir görüntüsü. (Resim kredisi: Maxar Teknolojisi)

Belli ki bulutları göremiyoruz, ama aynı zamanda ormanlık alanları da göremiyoruz. Bu nedenle, yoğun ormandaki hayvanları arayamayız,” diyor Bath Üniversitesi’nden bir bilgisayar bilimcisi ve fil izleme yapay zekasının yaratıcısı Olga Isupova, How It Works dergisine verdiği demeçte. “Eğer açık alanlardaysa, o zaman sadece boyutlarıyla ilgili bir soru.”

Bununla birlikte, türleri izleme yeteneğimizi ilerletmek için büyük bir potansiyele sahibiz. “Şu anda daha küçük nesneler için özel olarak bakmak için algoritmanın kendisini nasıl geliştirebileceğimize bakıyoruz.

Isupova, sürülerde görünen hayvanları da arayabiliriz ” dedi. “Örneğin, penguen kolonileri ile, model tüm koloniyi algılayabilir ve daha sonra koloninin büyüklüğüne göre sayıma yaklaşan ek bir algoritmaya sahip olabilir.

Ayrıca, hayvanların ayak izlerini de arayabilirsiniz. Hayvanın kendisi oldukça küçük olabilir, ancak birçoğu varsa ve onlardan sonra çok fazla ayak izi bırakırlarsa, bunu da takip etmeye çalışabiliriz.”

Klonlama ile kurtarma

Neslinin tükenmesiyle mücadele etmek için bir başka potansiyel çözüm de türlerin klonlanması olabilir. Şubat 2021’de bilim insanları, 30 yıldan fazla bir süre önce ölen bir hayvandan siyah ayaklı bir gelinciği başarıyla klonladıklarını ortaya çıkardılar.

Kuzey Amerika’ya özgü olan bu küçük memelilerin, 1980’lerin başında, bir üreme programına giren ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yeniden tanıtılan küçük bir koloni bulunana kadar soyu tükenmiş olduğu düşünülüyordu.

Akrabalık nedeniyle, yaklaşık 650 gelincik nüfusu bir kez daha yok olma riski altındadır. Bu, araştırmacılara 1980’lerde ölen Willa adında vahşi bir dişinin korunmuş hücresinden genetik bir kopya oluşturmaları için ilham verdi.

Klonlama süreci, 1990’ların başlarında Dolly koyunlarını klonlamak için kullanılana benziyordu. Bilim insanları, esa  ret altında geçirilen zamandan sonra, türlerin klonlanmış temsilcilerinin nesli tükenmekte olan türleri korumak için yeni bir koruma aracı sunarak vahşi doğaya başarılı bir şekilde yeniden girebileceğini umuyorlar.

Bunlar gibi yasal, bilimsel ve teknolojik ilerlemeler, Dünya’nın vahşi yaşamını korumaya yardımcı olacak ve umarım altıncı kitlesel yok oluşu yavaşlatacaktır.

ÇEVİREN: İPEK EŞTÜRK

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

GIPHY App Key not set. Please check settings

One Comment

Elektrikli araç üreticileri, büyük pazara sahip olan Çin'den neler öğrenebilir?

Elektrikli araç üreticileri, büyük pazara sahip olan Çin’den neler öğrenebilir?

Ölümü Bilimden Olan Mucitler: Kendi Çalışmalarıyla Ölen 5 Mucit

Ölümü Bilimden Olan Mucitler: Kendi Çalışmalarıyla Ölen 5 Mucit